seyh said isyani nedir ?

seyh said isyani

  1. Şeyh said İsyanı, (u: donemin adıyla: genc hâdisesi, Şubat - nisan 1925), doğu anadolu`da merkezi yonetime karşı girişilen geniş caplı ayaklanma.

    cumhuriyet`in ilk yıllarında uygulanan politikalar ve ozellikle mart 1924`te hilafet`in kaldırılması doğu anadolu`da ceşitli muhalefet odakları doğurmuştu. bu muhalefet odaklarından kurt İstiklal komitesi`nin calışmaları acığa cıkarıldıktan sonra, orgutun onde gelen yoneticilerinin coğu tutuklandı.

    Şeyh said`e bağlı kişilerin diyarbakır`ın eğil nahiyesine bağlı piran koyunde(u: diyarbakır ilcesi dicle ) arama yapan bir jandarma mufrezesiyle catışmaya girmeleri (u: 13 Şubat 1925), kısa surede genişleyecek yaygın bir ayaklanmanın kıvılcımını oluşturdu. genc vilayetinin merkez kazası darahini`yi basarak (u: 16 Şubat) valiyi ve oteki gorevlileri esir alan Şeyh said, halkı İslam dini adına ayaklanmaya cağıran bir bildiriyle hareketi tek bir merkez altında toplamaya calıştı. bu bildiride `din uğruna savaşanların lideri` anlamına gelen muhrunu kullandı ve herkesi din uğruna savaşa cağırdı[kaynak belirtilmeli]. mistan,botan ve mıhellemiler aşiretlerinin desteğini aldıktan sonra genc ve capakcur (u: bugun bingol) uzerinden diyarbakır`a yoneldi. maden, siverek ve ergani`yi ele gecirdi. Şeyh abdullah`ın yonettiği başka bir ayaklanma kolu da varto uzerinden muş`a doğru harekete gecti. varto`yu ele geciren isyancılar, muş`a ilerledilerse de halktan toplanan yardımcı kuvvetlerle murat koprusu civarında mağlup edilip, varto`ya geri cekilme­leri sağlandı. gelişmeler uzerine hukumet doğu vilayetlerinde sıkıyonetim ilan etti (u: 21 Şubat). ayaklanmacıların uzerine gonderilen ordu birlikleri kış ovası`nda Şeyh said kuvvetleri karşısında tutunamayarak diyarbakır`a cekilmek zorunda kaldı (u: 23 Şubat). ertesi gun elazığ`a giren gokdereli Şeyh Şerif yonetimindeki başka bir ayaklanma kolu kenti kısa sure de olsa denetim altına aldı. 7 mart`ta Şeyh said`in emrindeki 5000 kişilik bir kuvvet diyarbakır`a saldırdı.

    olayın başlangıcında mustafa kemal ciddiyeti anlayıp, heybeliada`da rahatsızlığı nedeniyle dinlenen İsmet İnonu`yu acilen ankara`ya cağırdı. İnonu ve ailesini bizzat ankara garı`nda karşılayan mustafa kemal, olayları anlatmak icin İsmet paşa`yı cankaya`ya goturdu. cankaya`da, İsmet paşa`ya "doğuda din elden gidiyor bahanesiyle İngiliz destekli provokatif ama ciddi bir ayaklanmanın başladığını" soyledi[kaynak belirtilmeli]. İsmet paşa`nın ankara`ya gelmesi dedikoduların başlamasına neden oldu. ali fethi bey`in gorevden ayrılacağı, yeni hukumeti İsmet İnonu`nun kuracağı ve onlemleri onun alacağı konuşulmaya başlanmıştı. ayrıca ali fethi okyar ile İsmet İnonu`nun arası acıktı. ali fethi bey olayı isyan olarak tanımlamamıştı ve sıkıyonetimle durdurulacağına inanıyordu. ancak, olayların hızla tırmanması karşısında başbakan ali fethi okyar`ın istifasını isteyen mustafa kemal ataturk, İsmet İnonu`yu yeni bir hukumet kurmakla gorevlendirdi (u: 3 mart). bir gun sonra tbmm hemen takrir-i sukun kanunu`nu kabul ederek hukumete olağanustu hal yetkileri tanıdı. ayaklanmayla ilgili yayınlara konan yasak daha sonra başka onlemleri de kapsayacak bicimde genişletildi. ayrıca ankara ve diyarbakır`da İstiklal mahkemeleri kurulması kararlaştırıldı. bu sırada diyarbakır`ı kuşatma altına alan Şeyh said kuvvetleri, hukumet kuvvetleri tarafından puskurtulerek geri cekilmeye başladı. geniş caplı bir sevkıyatın ardından toplu saldırıya gecen (u: 26 mart) ve bir bastırma harekatıyla ayaklananların coğunu teslime zorlayan askeri birlikler, İran`a gecmeye hazırlanan ayaklanma onderlerini boğlan`da (u: bugun solhan) sıkıştırdı. Şeyh Şerif ve yanındaki bazı aşiret reisleri palu`da yakalanırken, Şeyh said de varto yakınlarında yakın bir akrabasının ihbarıyla carpuh koprusu`nde ele gecirildi (u: 15 nisan 1925).

    ayaklanmayı destekleyen eski Şuray-ı devlet reislerinden kurt teali cemiyeti reisi seyit abdulkadir ve 12 arkadaşı İstanbul`da tutuklanarak yargılanmak uzere diyarbakır`a getirildiler. yargılanma sonucunda seyit abdulkadir ve 5 arkadaşı olume mahkûm olarak, idam edildiler (u: 27 mayıs 1925).

    diyarbakır`daki Şark İstiklal mahkemesi Şeyh said ve 47 ayaklanma yoneticisi hakkında da olum cezası verdi (u: 28 haziran). cezalar, başta Şeyh said olmak uzere, ertesi gun infaz edildi.

    Şeyh said ayaklanması`nın bastırılması cumhuriyet yonetiminin doğu anadolu`da denetimi sağlamasında onemli bir donum noktası oldu. Öte yandan ayaklanmayla ortaya cıkan gelişmeler, bir sure once cok partili yaşama geciş yonunde atılan adımların kesintiye uğramasına yol actı. ayaklanmaya karıştığı gerekcesiyle hakkında soruşturma acılan terakkiperver cumhuriyet fırkası, cok gecmeden hukumet kararnamesiyle kapatıldı.
    (18/4/2011 12:47 ~ 18/04/2011 12:47, tematik)