anthony quinn

1. perden�n zorba'si, bir tur ilkel toprak ve doga adaminin en gorkemli sinemasal yansimasi... koyluden ihtilalciye, ressamdan buyucuye, boksorden boga gurescisine, gangsterden kovboya her rolu kendi kisiligini katarak oynayabilen, ayni kolaylikla onassis, notre dame'in kamburu, gauguin, papa veya hazret-i hamza olabilen ve 60 yillik meslegine 100 film sigdiran buyuk oyuncu...
   
   
   meksika'da chiuhaha kasabasinda dogdugu kesin... annesinin meksikali, babasinin
   
   �rlandali oldugu da... ancak mesleklere gelince celiskili bilgiler var. annesinin pancho villa'nin yaninda savasmis sert bir kadin, bir `soldadera' oldugu soylenir. babasi ise bir soylentiye gore bir kameraman, bir digerine goreyse mevsimlik isci olarak ise baslayip sonradan hollywood'un ilk gunlerinde bir hayvanat bahcesi kuran bir seruvencidir. karmasik kokenleri ve latin/anglo-sakson karisimi kani, onun ilerde hemen her irktan ve kokenden kisilikleri rahatlikla oynamasini saglayacaktir. quinn, gercek ve eksiksiz bir dunya vatandasidir.
   
   
   �lk gencliginde boga guresine merak sarar, arenaya cikar. sonra 1936'da sinemaya adim atar. �lk filmlerindeki cok kucuk rollerini, zaman icinde buyuk rollere cevirir!... ama bu meksikali, kizilderili veya gangster rolleri, ona sohretin yolunu acacak gibi degildir. o yillardaki asil basarisi, 1936'da the plainsman -ovalar kaplani, iki yil sonra the buccaneer - korsan, ertesi yil da union pasific- pasifik ekspresi filmlerinde rol aldigi unlu yonetmen cecil b. de mille'in evlat edindigi kizi katharine de mille'in kalbini calarak onunla evlenmesidir. ama bu bile, 1930'larin sonlarinda quinn'e bekledigi unu getirmeyecektir.
   
   
   savas yillarinda paramount'tan ayrilip warner bros ve fox'la calisir. rollerinin onemi cok yavas bicimde artmaktadir. sert, giderek cirkin fiziginin ardinda sakli o muthis dinamizmi henuz bilinmedigi icin, yonetmenler ona onemli rolleri lâyik gormezler. blood and sand - kanli meydan, they died with their boots on - sayili kahramanlar, the oxbow �ncident- oxbow olayi, buffalo bill gibi filmlerde hep asil kahramanin yanibasindaki adam veya adamlardan biridir. sayili kahramanlar'da kizilderili sef crazy horse veya bataan'a donus'teki filipinli savasci rollerine ayni inandiriciligi katabilmektedir.
   
   
   sinemadan bekledigini bulamayan quinn, broadway'e yonelir, orda "�htiras tramvayi" oyununda marlon brando'nun yerini alarak esit duzeyde basari kazanir. 1951'de uc yillik bir ayriliktan sonra hollywood'a dondugunde sansi artmis gibidir. robert rossen in sasirtici boga guresi filmi the brave bulls - kanli kilic'ta basari kazanir. hemen ardindan, meksika kokenlerini hatirlayan elia kazan tarafindan viva zapata'da marlon brando/zapata'nin kardesini oynamak icin secilir. �ki oyuncu da oscar adayi olarak, broadway'deki rekabetlerini surdururler. (zaten sette de pek anlasamadiklari hem kazan'in, hem de brando'nun anilarinda yazlidir.)
   
   
   bu ilk raundu quinn kazanir, yardimci oyuncu olarak heykelcigi kucaklar. dort yil sonra da minnelli'nin lust for life - ilmeyen �nsanlar'indaki gauguin roluyle ikinci yardimci oyuncu oscar'ini alacaktir. ancak brando, sonralari iki bas oyuncu oscar'iyla elbette bu yarisi onde bitirir.
   
   
   �lk oscar'i quinn'in sansini artirir. art arda ride wayuero - �ki ask arasinda, blowing wild - muthis mucadele gibi gosterisli western'lerde robert taylor, ava gardner, gary cooper, barbara stanwyck gibi starlarla ve esit duzeyde rollerde oynar. avrupa sinemasinin ilgisini ceker. fellini'nin ilk buyuk filmi la-strada -sonsuz sokaklar'da nefes kesici bir zampano olur. kucucuk, bebek kadin gelsomina'ya tutulan gezginci, dev gosteri adami... �talya'da cevrilen bir hun �mparatoru attila'da attila olur, uluslararasi yapim ulysses - kral ilis'in maceralari'nda ise kralin en yakin arkadasi...
   
   
   fransiz yapimi bir notre dame' in kamburu'nda gina lollobrigida'nin oynadigi esmeralda'ya vurulan kambur quasimodo olur. yeniden hollywood'a donup lust for life - ilmeyen �nsanlar'la ikinci oscar'ini alir. o artik buyuk bir yildiz ve uluslararasi bir stardir...
   
   
   quinn bundan sonra, o unlu etnik portreler galerisini acar. wild is the wind - vahsi ask'ta anna magnani, hot spell'de shirley booth, black orchid - siyah orkide'de sophia loren'in karsisinda hep �talyan kokenlileri oynar. last train from gun hill - kan davasinin sonu, warlock - korkunc mucadele; hellen in pink tights- korkunc kumpanya gibi klâsiklesen western'lerde, bu turun kaliplarini asan incelikli kisilikler cizer. kayinpederi de mille'in hastalanmasi uzerine onun basladigi the buccaneer - karsan filmini (ikinci cevrim) yonetmen olarak tamamlar. (bu alandaki tek denemesi.) 1960'larda, nicholas ray'in the savage �nnocents-vahsi masumlar'inda eskimo olur!...
   
   
   arabistanli lawrence'in bedevi seyhi, barabbas'in barabbas'i, zorba the greek - zorba'nin yunanli ermis zorba'si hep odur. cacoyannis'in filminde bu unlu nikos kazancakis kahramanina, yasam sevgisi, akdeniz felsefesi, sirtaki adimlari ve uzo tutkusuyla karisik muthis bir canlilik getirir ve son oscar adayligini kazanir. bu rol onun sagduyulu, ayaklari yere basan, ama ayni olcude hulyali ve duygusal toprak adamlari kimliginin zirvesidir. artik daha oteye gitmesi nerdeyse olanaksizdir.
   
   
   nitekim gidemez de... ama hep dener. daha iyisini degilse de farklisini, ozgun ve yeni olanini yapmak icin ugrasir. the guns of navarone - navaron'un toplari, lost command-zafer yollari, the twenty fifth hour- yirmibesinci saat, the rover-maceralar beldesi, the magus-buyucu, the marseilles contrad -ilum anlasmasi gibi uluslararasi yapimlarda oynar. �svicreli yazar frederich durrenmatt'tan uyarlanan the visit-ziyaret'te (1963) eslik ettigi �ngrid bergman'i bes yil sonra a walk in the spring rain - bahar yagmuru'nda yeniden bulur.
   
   
   anna magnani ile yeniden karsilasmasi ise stanley kramer'in the secret of santa vittoria - kasabanin sirri'nda gerceklesir. baba'nin actigi furyada, the don is dead - baba ildu'de kendi corleone'sini yaratirken, the shoes of the fisherman'da papa, the message - iagri'da hazreti-i muhammed'in dava ve inanc dostu hamza, the greek tycon -akdenizli'de armator onassis olur.
   
   
   70'lerdeki filmleri gosterisli, ama koftur. 80'lerde ise hep eski basarilarini yineler gibidir. lion of the desert - iol aslani, iagri'nin basarisini yinelemek isteyen mustafa akkad'in kotardigi bir �slam usulu ustun yapim, the richest man in the world, yine onassis'i oynadigi bir tv dizisidir. 90'lara ise the revenge-�ntikam, ghosts can't do it - hayaletler beceremez gibi gercek facialarla girer. acaba en kucuk bir secme duygusu kalmamiscasina bunamis midir? ic esinden olan toplam sekiz cocuguna bakmak icin paraya bu derece gereksinmesi mi vardir? yoksa hep hayalini kurdugu (ve sonunda gerceklestiremedigi) bir picasso'nun hayati projesi icin sermaye mi toplamaya calismaktadir?
   
   
   ancak quinn, tukenmis degildir. nitekim son yillarda kimi genc ve ozgun yonetmenlerin filmlerinde kucuk, ama carpici roller almayi ve bu filmlere deger katmayi surdurur. spike lee'nin jungle fever, john mctiernan'in the last action hero - son muhtesem kahraman, alexander rockwell'in somebody to love -sevecek biri ya da alfonso arau'nun a walk in the clouds - bulutlarda yuruyus filmleri gibi... 1980'lerin ortalarinda yeniden broadway'e donmus ve yillar sonra zorba karakterini sahnede canlandirmistir. bir aralar plâk dolduran ve "i love you, you love me' adli parcasini listelere sokan da odur.
   
   
   o, sinemadaki 60 yili asan cabasindan henuz yorulmamis, enerjisini 85'e yaklasan yasina ragmen tuketmemis bir sinema adami, dogustan bir oyuncu, meslegini sonuna dek goturecek bir profesyoneldir. bir zamanlar "benim sadece kizilderili oynayabilecegimi saniyorlar," diye tepki gosteren genc ve ofkeli aktor, artik bir dunya oyuncusuna ve bir beyazperde efsanesine donusmustur. �slamiyet'in dogusunu anlatan "iagri" filminde hz. hamza rolunu oynayan quinn, turk izleyicilerin gonlunde taht kurmustu.
   
   02 haziran 2001 tarihinde abd'nin boston kentindeki bir hastanede tedavi goren quinn solunum yetersizliginden hayatini kaybetti. 86 yasinda hayata gozlerini yuman athony quinn ile ilgili tedavi gordugu brigham and women's hastanesi'nde ayrintili aciklama yapilmadi. bir hastane yetkilisi sadece quinn'in 09:30'da oldugunu belirtmekle yetindi. bir suredir hastanede tedavi goren unlu aktorun yakin arkadasi, rhode �sland eyaleti providence kenti belediye baskani vincent buddy cianci, quin'in solunum yetmezliginden oldugunu kaydetti.
   
   
   
   
   (17/2/2006 17:44, ceket yok pantolon verelim)
   
   
2. hayatini yazmis bulundugu tek kisilik tango kitabinda basindan gecenleri anlatan ve doruk noktasi olarak babasi vefat ettigi bolum olan kah megolamanca kah duyarl?l?kla maliktir kendisi . cok basi belaya girmis cok essekten dusmus karpuza donmustur ama kendisi sonuna kadar son sipere kadar savasmistir .
   
   (3/7/2006 19:19, ceket yok pantolon verelim)
   
   
3. ian mckellene çok benzeyen, çöl arslan?? isimli filmde ömer muhtar? oynam?? 04.06.2001 tarihinde aram?zdan ayr?lm?? ba?ar?l? aktör
   
   (17/10/2006 19:02 ~ 17/10/2006 19:05, erik gerets)